طرحِ مسأله
موضوع گفت-و-گوی این نشست، اندیشیدنِ مشترک پیرامون دو محور زیر است: ۱٫ نسبتِ اندیشه با ایمان ؛ ۲٫ نسبتِ هستی با (امر) قدسی.
در گام و نگاه نخست، می کوشیم نشان دهیم که این دو رویکردِ ذهن و روانِ آدمی، با یکدگر نسبتی تنش آمیز دارند و سرچشمۀ این” تنش” نه در جانِ آدمی و نه در نفسِ این دو رویکرد از منظرِ درون-ذهنی و روانکاوانه، بل در خودِ دو سپهرِ هستی و قدسی است که بنا به تعریف و به ضرورت، با یکدیگر رابطه ای نقیض نما (پارادوکسیکال) دارند. هم از اینرو، در گامی بلندتر و با نگاهی راسخ تر، نوعی از اندیشۀ هستی را می یابیم که با نوعی از ایمان به قدسی، دوری تأویلی می سازند: بدین معنا که در آن میانه، فهمِ یکی بی دیگری، ناممکن و ممتنع می نماید. آنگاه که آنسلم از پی آگوستین، می نویسد: « من فهمیدن را نمی جویم تا باور آرم، بل باور می آورم تا بفهمم. چه، به این نیز باور دارم که: ” اگر باور نیآورید، نخواهید فهمید. “»
(۱)، چنین تسلسلی را مراد می کند.
در اندیشۀ مدرن اما، گوئی این دور “باطل” تلقی شده و این دو حوزه چنان از هم “منفک” شده اند که با خردی بی اعتقاد در عرصۀ عمومی و با ایمانی غیرمعقول در حوزۀ خصوصی، مواجهیم. چنین درکی از “دو حقیقت” (عقل و وحی)، را که دارای سرمنشأیی ابن رشدی می دانند، پایۀ نظریِ روندِ عصری و ُعرفی (سکولار و لائیک) شدنِ عصر جدید می شمارند. به خلافِ این روایتِ شایع از مسألۀ مورد بحث، نه عقل و احساس از یکدیگر جدا و نه از روان و کلیّت جانِ آدمی انفکاک پذیراند و نه باور (دینی) و اندیشه(عقلانی) بی نیاز به یکدگر متصوّر توانند شد. گواه روشنِ این مدعا، جایگاه الوهیّت و ایدۀ خدا در دو نظامِ دکارت و کانت، بعنوانِ دو فیلسوفِ مدرنیتۀ اروپا است، که در نزد یکی، خدا مبنای یقین و سنجۀ منطقِ هستی شناختی و در دیگری، مبنای اخلاق و فلسفۀ عملِ آدمی است. در اینجا، نه باور دینی از میان برداشته می شود و نه “دین خوئی” موجبِ “امتناعِ” اندیشه می گردد! و اگر دین می تواند “در مرزهای خردِ صرف”
(۲) فهمیده شود، از آنروست که پیشتر، جایگاهِ شایستۀ ایمان، در عرصۀ دانشِ “سنجیده” (کنار گذارده شده
(۳) ) گشوده شده است. کانت برای بیانِ مفهومِ “از میان برداشتنِ” دانش از فعلِ چیدن (aufheben)، موردِ علاقۀ هگل، استفاده می کند که همزمان بمعنای چیدن و برچیدن، حفظ و حذف، از میان برداشتن و فراروئیدن است. پس کلامِ کانت را می توان چنین فهمید که دانش به نفع ایمان از میان برداشته نمی شود، بلکه در مرزهایش محدود می شود تا ُافقِ ایمانِ بخردانه بمثابۀ اصلِ موضوعۀ (Postulat) خردِ عملی و کنشِ اخلاقی گشوده شود. زیرا کانت بینِ دو گونه باور (بطور کلی، حقیقی انگاشتن چیزی توسط فهم
(۴) )، تمایز می گذارد: عقیده
(۵) (دارای زمینۀ عینی کافی + اعتبارِ عمومی) و اقناع
(۶) (ذهنی، بلحاظ عینی نامکفی، لذا، خصوصی و فاقد مقبولیّتِ همگانی) ؛ و از میانِ سه نوع عقیده: گروش (ایمان
(۷) )، در میانۀ رأی
(۸) (باورِ محتمل و غیرمکفی ذهنی، لذا شخصی) و علم (یقینی ذهنی + قطعیِ عینی)، آن نوع باورِِ ذهنی است که به دلیلِ مقبولیت و اعتبار “عمومی” (به خلافِ عقیدۀ خصوصی و رأی شخصی فاقدِ اعتبارِ همگانی)، مشروط به رعایتِ اصولِ جهانشمولِ خرد، مشروعیّت دارد و مبنای عملِ اخلاقیِ عمومی قرار می گیرد. در نظامِ فکری دکارتی یقینِ(
(۹) علمی (شک ناپذیریِ “می اندیشمِ” درون-ذهنِ شناسایِ برون-عین به شیوۀ علم ُمدرن) در رأس می نشیند. کانت با سلاحِ نقدِ خویش این امپریالیسم دانش را پس می راند تا برای ایمان (مبنای خرد عملی و اخلاق) جا باز کند.
وانگهی، به خلافِ تصوّر رایج، یقینی بودن کوژیتو (می اندیشمِ دکارتی) به معنای بریده شدنِ بندِ نافِ سوبژکتیویته (ذهنیّت) آدمی از ماوراء و خدا نیست، بل به عکس، «همینکه ایدۀ جوهر در من هست، همینکه من یک جوهر هستم، منی که موجودی متناهی هستم، نمی توانسته ام ایدۀ جوهری نامتناهی را (در سر) داشته باشم، اگر این ایده توسطِ جوهری حقیقتاً نامتناهی در من نهاده نشده بود.»
(۱۰ )
امروزه، ُمدِ فلسفیِ روز شده است که برخی از روشنفکران بی شناختِ جامع و بی فاصلۀ انتقادی لازم از مبانیِ فلسفۀ مدرن و منتقدانش، به نقلِ اقوالی از هایدگر و ..، در بابِ “خودبنیادی” سوبژکتیویتۀ ُمدرن و مانعة الجمع بودن اندیشه و ایمان، دین و خرد، همچون “دایرۀ مربع”، می پردازند، بی آنکه توجه کنند و تذکر دهند که هم دکارت را و هم قرائت هایدگریِ دکارت را باید خود باز خواند و بازاندیشید. همانطور که منظورِ هایدگر را نیر باید فهمید و معلوم نیست در حالی که هایدگر هر بار مقصودِ خود را در گشت و گذار وگردش هایش از نو می فهمید، چگونه دوستان مدعی اند منظورِ او را بهتر از خودِ او می فهمند! برای نمونه، جایگاهِ همین تمثیل در جملۀ او چنین است:«این تقابلِ وجودی بینِ ایمان باوری(وفاداری) و سرشتِ آزادِ برجاهستی(انسانی)، که پیش از یزدانشناسی و فلسفه وجود داشته است و پیشتر محصولِ آن دو بعنوانِ دو علم نیست، این تقابل(اپوزیسیون) دقیقاً باید حاملِ اجتماعِ ممکنِ یزدانشناسی و فلسفه بعنوانِ دو علم باشد، اگر درست باشد که این ارتباطِ متقابل باید بتواند که یک ارتباطِ (پیام رسانی) اصیل باقی بماند، فارغ از هر توّهم و هر تلاشِ سخیفی برای سازش. در نتیجه، چیزی به مانندِ یک فلسفۀ مسیحی وجود ندارد، چون خیلی ساده یک “دایرۀ مربع” است…همچنانکه ریاضیاتِ پدیدارشناسانه وجود ندارد.» (تأکیدها از هایدگر).
بررسی همین «تقابل وجودی و اجتماعِ ممکن» موضوع و مقصدِ راهی است که در این گفتگو پیشِ رویِ ماست؛ و می کوشیم با بازتعریفِ هریک از سو یه ها و کرانه های دو محورِ اندیشۀ هستی و ایمان به قدسی، تقاطع و تناسبِ کلی آن را دریابیم. نقل قول های فوق از فیلسوفان موسوم به “مدرن و پست-مدرن”، تنها برای نشان دادن و به کرسی نشاندنِ اصلِ رهنمای ما، مبارزه با ساده سازی های مرسوم و عاداتِ ذهنی رایج، خواه در راستایِ طردِ دوسویه و خواه درهم آمیختنِ شتابزدۀ دو حوزۀ خود-مختار و هم-بستۀ اندیشه و ایمان، در طیِ این طریق است.
۱٫ “Neque enim quaero intelligere ut credam, sed credo ut intelligam. Nam et hoc credo: quia “nisi credidero, non intelligam” », Proslogion, [Is 7,9] (اشعیاء ۹:۷
۲٫ I . Kant, Die Religion innerhalb der Grenzen der blosen Vernunft, 1793
3. « پس من باید دانستن را ازمیان بردارم تا برای گروش[=ایمان] جا باز کنم؛ چه، جزم گروی متاگیتیک، ..، سرچشمۀ حقیقی همۀ ناباوری ضداخلاق است، که همواره بسیار جزم اندیشانه است» ترجمه م. ادیب سلطانی، تهران:امیرکبیر، ۱۳۶۲، ص۳۹
۴٫ Verstand فهم # Vernunft عقل، خرد
۵٫ Überzeugung
6. Überredung
7. Glaube
8. Meinung
9. Gewissheit
10. « Nam quamvis substantiae quidem idea in me sit ex hoc ipso quod sim substantia, non tamen idcirco esset idea substantiae infinitae, cum sim finitus, nisi ab aliqua substantia, quae revera esset infinita, procederet.» Descartes, Meditationes, Med. Tertia, De Deo, quod existat, 45.
